Jakie mogą być przyczyny wypalenia zawodowego?
Przyczyny wypalenia zawodowego mogą być zlokalizowane w trzech płaszczyznach:
- płaszczyzna indywidualna: sprzyjające cechy osobowości – niska samoocena, defensywność, zależność, bierność, perfekcjonizm; poczucie kontroli zewnętrznej, nieracjonalne przekonania, niskie poczucie sprawności zaradczej, specyficzny typ kontroli polegający na unikaniu sytuacji trudnych,
- płaszczyzna interpersonalna: między pracownikami a chorymi – emocjonalne zaangażowanie, między przełożonymi i współpracownikami – konflikty interpersonalne, rywalizacja, brak wzajemnego zaufania, zaburzona komunikacja, agresja werbalna, mobbing, zamierzone lub niezamierzone przyczynianie się pracodawcy do poczucia obniżania wartości pracowników, np. kwestionowanie kompetencji i blokowanie aktywności zawodowej,
- płaszczyzna organizacyjna: cele instytucji jako sprzeczne z wartościami i normami uznawanymi przez pracownika: brak czasu na prowadzenie życia rodzinnego, stresory związane ze środowiskiem fizycznym (np. hałas), stresory związane ze sposobem wykonywania pracy (np. pośpiech, monotonia, praca w godzinach wieczornych i nocnych), stresory związane z funkcjonowaniem pracownika jako członka organizacji (np. brak możliwości wypowiadania swojej opinii w istotnych sprawach), stresory związane z rozwojem zawodowym – niezadowolenie z przebiegu kariery, brak możliwości rozwoju zawodowego, brak poczucia stałości pracy, styl kierowania niedostosowany do zadań placówki i potrzeb pracowników.
Klasyczny podział symptomów zjawiska wypalenia zawodowego zwraca uwagę na konieczność wyodrębnienia zmian:
- w sferze funkcjonowania fizycznego człowieka – bóle głowy, żołądka, zaburzenia snu, podwyższone ciśnienie, poczucie osłabienia, zmniejszenie się odporności organizmu itp.,
- w sferze funkcjonowania emocjonalnego – zmienność nastrojów, ogólne przygnębienie, poczucie bezradności, obniżenie samooceny, brak wiary w możliwość zmiany trudnej sytuacji itp.;
- w sferze zachowań – absencja w pracy, częste konflikty, obojętność wobec klientów, zmniejszenie się wydajności pracy, złe zarządzanie czasem, wzrost liczby wypadków itp.
American Psychology Association rozróżnia pięć głównych etapów wypalenia zawodowego:
- miesiąc miodowy – pracownik przeżywa fascynację pracą, radość z osiągnięć zawodowych,
- przebudzenie – pracownik odkrywa, że jego bezkrytyczna ocena pracy nie jest odpowiednia; aby utrzymać ten obraz, wkłada w pracę coraz więcej energii i czasu,
- szorstkość – kontakty społeczne ulegają pogorszeniu, realizacja zadań zawodowych wymaga coraz więcej wysiłku,
- wypalenie pełnoobjawowe – chęć ucieczki, wyczerpanie fizyczne i psychiczne, depresja, poczucie samotności,
- odradzanie się – leczenie powstałych konsekwencji zdrowotnych po wypaleniu zawodowym.
Koszty wypalenia zawodowego obciążają wszystkich obywateli, nawet jeśli wypalenie nie jest bezpośrednio ich problemem. American Institute of Stress podaje, że prawie połowa osób pracujących zawodowo odczuwa dolegliwości będące konsekwencją wypalenia zawodowego. Straty spowodowane wypaleniem zawodowym spowodowane są głównie absencją pracowników, zmniejszeniem ich produktywności, fluktuacją kadr, a co za tym idzie – koniecznością przyuczania ich do nowych zadań, wydatkami związanymi z leczeniem pracowników i funduszem ubezpieczeniowym czy choćby rozprawami sądowymi.
W życiu zawodowym warto kierować się kilkoma wskazówkami:
- ustal realistyczne cele, które są do osiągnięcia dysponowanymi możliwościami,
- prowadź zdrowy tryb życia,
- zwracaj uwagę na aktywność fizyczną, właściwą ilość snu, zdrowe odżywianie się,
- odpoczywaj świadomie – znajdź złoty środek pomiędzy pracą i odpoczynkiem,
- uświadom sobie wartość pracy zespołowej,
- znajdź hobby, które pozwoli ci się odstresować,
- rozmawiaj z bliskimi, spotykaj się z przyjaciółmi,
- szukaj pozytywów trudnej sytuacji, spójrz na nią jak na nowe wyzwanie, a nie zagrożenie,
- staraj się bronić i szanować swoje granice
Leczenie wypalenia zawodowego
W leczeniu wypalenia zawodowego istotną rolę odgrywa konsultacja z psychologiem bądź psychoterapeutą, który pomoże zrozumieć przyczyny złego samopoczucia i podjąć odpowiednie kroki. Wsparcie psychoterapeutyczne może obejmować terapie poznawczo-behawioralne, które pomagają w radzeniu sobie ze stresem i emocjami. Regularne stosowanie technik relaksacyjnych, takich jak medytacja, joga, czy głębokie oddychanie, może pomóc w redukcji stresu i poprawie samopoczucia. Warto także zadbać o aktywność fizyczną, regularny sen, zrównoważoną dietę oraz unikanie używek, takich jak alkohol czy nadmiar kofeiny, które mają istotny wpływ na samopoczucie.
Źródła:
Bilska E. (2004). Jak Feniks z popiołów czyli syndrom wypalenia zawodowego. „Niebieska Linia” 4/2014.
Anczewska M., Lwitaj P., Roszczyńska J. (2005). Wypalenie zawodowe. „Postępy Psychiatrii i Neurologii”. 14 (2).
Kamrowska N. (2007). Wypalenie zawodowe. „Polski Merkuriusz Lekarski”. XXIII.
Autor: Martyna Jamrożek – psycholog, psychoterapeuta poznawczo behawioralny w trakcie szkolenia.
