Każdy z nurtów terapii również rozpatruje osobowość w nieco odmienny, charakterystyczny dla własnych koncepcji, sposób. Jedna z definicji zakłada, że jest to wewnętrzny system regulacji umożliwiającą adaptację oraz wewnętrzną integrację myśli, uczuć oraz zachowania w danym środowisku w wymiarze czasowym, co prowadzi do poczucia stabilności. Można też przyjąć, że osobowość jest zespołem względnie trwałych i niezmiennych w czasie cech lub właściwości, które wyróżniają osobę na tle innych i zapewniają stałość oraz spójność w zachowaniu.[1] Gałecki i Szulc z kolei[2] definiują osobowość jako: „Całokształt mechanizmów psychologicznych, temperament, inteligencja oraz zdolności adaptacyjne. Są to wyznaczniki pewnego względnie stałego sposobu funkcjonowania”. Zaburzenia osobowości natomiast autorzy określają jako: „Zakorzenione i utrwalone wzorce zachowań przejawiające się w mało elastycznych reakcjach na różnorodne sytuacje społeczne i indywidualne. Skrajnie lub znacząco odbiegają one od przyjętych w danej kulturze sposób postrzegania, myślenia i odczuwania”.
Inni autorzy proponują definicję osobowości jako ogólne cechy charakterystyczne dla danej osoby, a także style radzenia sobie oraz sposoby w jaki wchodzą w interakcje z innymi; cechy te ujawniają się już w dzieciństwie, ale krystalizują dopiero na początku dorosłości. Osobowość to zestaw definiujących postać „unikatowych cech i zachowań”.
Czym są zaburzenia osobowości?
Większość ludzi dostosowana jest do wymogów danego środowiska i jest w stanie realizować oczekiwania społeczne. Są jednak osoby posiadające cechy na tyle nieelastyczne i nieadaptacyjne, że nie są w stanie dostosować się do oczekiwań społecznych, a przez to realizować przyjętych ról społecznych. Dwie główne trudności, które wyszczególniają autorzy dla zaburzeń osobowości, to trwałe trudności interpersonalne oraz problemy z własną tożsamością, tudzież poczuciem własnego Ja.
Jakie są kryteria zaburzeń osobowości?
Ogólne kryteria diagnostyczne klasyfikacji DSM-5 wskazują, iż wzorzec zachowania w zaburzeniach osobowości musi być: dominujący, nieelastyczny, stabilny oraz trwały. Musi przy tym prowadzić do cierpienia psychicznego oraz upośledzenia funkcjonowania. Przejawiać się musi natomiast w dwóch z czterech czynników: postrzeganie, wyrażanie emocji, funkcjonowanie interpersonalne lub kontrola impulsów.
Zaburzenia osobowości rozwijają się w biegu życia, są efektem stopniowego rozwoju. W wielu jednak przypadkach silnie stresujące bądź traumatyczne wydarzenia, występujące w biegu życia, mają również wpływ na rozwój osobowości.
Rozpatrywanie zaburzeń osobowości znacznie różni się w obecnie funkcjonujących klasyfikacjach diagnostycznych – ICD-11 (Światowa Organizacja Zdrowia) oraz DSM-5. W ICD-11 stosuje się model wielowymiarowy, pozbawiony kategorycznych diagnoz. Obecnie diagnostyka wedle ICD-11 przebiega w sposób następujący: najpierw diagnosta ocenia czy występują zaburzenia, a następnie ocenia stopień nasilenia na trzystopniowej skali: łagodne, umiarkowane i ciężkie.
Inny jest jednak podział wedle DSM-5. W klasyfikacjach DSM przyjęło się wprowadzenie podziału na wiązki (klastry). Podział prezentuje się następująco:
A. Zaburzenia osobowości
- Paranoiczne
- Schizoidalne
- Schizotypowe
B. Zaburzenia osobowości
- Antyspołeczne
- Typu borderline
- Histrioniczne
- Narcystyczne
C. Zaburzenia osobowości
- Unikowe
- Zależne
- Obsesyjno-kompulsyjne (w ICD nazywane Anankastyczne)
Wiązka A dotyczy zaburzeń osobowości związanych z ekscentrycznością, ekstrawagancją czy szeroko pojętą dziwacznością zachowania. Zachowani mogą wiązać się z nadmierną podejrzliwością, specyficznym, niedostosowanym zachowaniem czy też z całkowitym wycofaniem społecznym.
Wiązka B dotyczy zachowań dramatycznych, emocjonalnych, a nawet nieobliczalnych. Mogą występować duże trudności w dostosowaniu, respektowaniu i rozumieniu norm społecznych, a także zachowania egocentryczne.
Wiązka C związana głównie z przejawianiem strachu i lęku.
[1] Współtwórcy projektów Fundacji Wikimedia. (2003, July 1). Osobowość. https://pl.wikipedia.org/wiki/Osobowość
[2] Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11.
