W poznawczym modelu główną oś stanowią przekonania pod postacią: przekonań o własnej niekompetencji oraz świata jako miejsca niebezpiecznego. Pod wpływem tychże, pacjent zaczyna czuć się słaby i coraz bardziej uwrażliwia się na sygnały zagrożenia w otoczeniu. Dostosowuje się do sytuacji, zakładając, że poczuje się bezpiecznie jedynie poprzez wsparcie innych. Można więc powiedzieć, że zachowania charakterystyczne dla osobowości zależnej wynikają ze wzbudzonych przekonań o zależności, które stopniowo się utrwalają.
Świat osoby z osobowością zależną
W sytuacji zagrożenia porzuceniem, osoby z zaburzeniem zależnym odczuwają silny lęk i podejmą się różnych działań zapobiegawczych rozpadowi relacji, angażując w to szereg zachowań od całkowitej uległości po otwartą agresję (Bornstein, 2012a; Murphy i in., 1994; za: Beck, Davis i Freeman, 2016). Zakończenie jednej relacji prowadzi do poszukiwania kolejnej osoby na której będą mogły całkowicie polegać. Autorzy zwracają uwagę, że w swoich poszukiwaniach pomocy, osoby te nie są zdolne do samodzielności w codziennym funkcjonowaniu, co z kolei tworzy błędne koło wzmacniania się przekonań o zależności.
Zaburzenie osobowości zależnej często współwystępuje z innymi zaburzeniami, jak depresja, zaburzenia lękowe czy odżywiania. Warto zaznaczyć, iż osoby z osobowością zależną najczęściej zgłaszają się po pomoc nie tyle z potrzeby zmiany i krytycyzmu wobec obrazu klinicznego, co ze względu na zewnętrzną motywację pod postacią bliskich, dla których zachowania osoby stają się problematyczne.
Butcher, Hooley i Mineka (2017) zwracają uwagę, iż osoby z tym zaburzeniem budują całe funkcjonowanie wokół innych, a żeby ich zatrzymać przy sobie, podporządkowują do nich swoje potrzeby i poglądy. Prowadzić to może do nieprzemyślanego wyboru partnera życiowego. Z obawy przed utratą wsparcia, osoby te tłumią złość i żal wobec innych, co oznaczać może trwanie w związku przepełnionym przemocą i agresją. Pacjenci potrafią funkcjonować dobrze, tak długo, póki nie zostaną sami. Inni ludzie, w życiu pacjenta, jawią się jako kompetentni obrońcy, którzy mają łagodzić negatywne emocje.
Jakie są cechy osobowości zależnej?
DSM-5 podaje, iż zależne zaburzenie osobowości to uogólniona i nadmierna potrzeba podlegania opiece, co prowadzi do rozwoju uległych zachowań, nadmiernego przywiązania oraz do obaw przed oddzieleniem. Wedle definicji rozpoczynająca się u młodych dorosłych i występuje w różnych warunkach, charakteryzująca się co najmniej czterema z niżej wymienionych cech:
- Trudność w podejmowaniu codziennych decyzji bez nieustannego sięgania po rady i wsparcie ze strony innych.
- Potrzeba obecności osób, które przejmą odpowiedzialność za większość zasadniczych dziedzin życia.
- Trudności w wyrażaniu sprzeciwu wobec innych w obawie przed utratą wsparcia lub aprobaty. (Nie obejmuje realistycznych obaw przed odwetem).
- Trudności w inicjowaniu projektów lub robieniu czegoś samodzielnie (wynikające raczej z braku zaufania wobec własnych sądów lub zdolności niż z braku motywacji lub energii).
- Nadmierne starania mające na celu uzyskanie wsparcia psychicznego ze strony innych, prowadzące do dobrowolnego robienia rzeczy nieprzyjemnych.
- Poczucie niewygody lub bezradności związane z samotnością, wynikające z obawy o niezdolność do zaopiekowania się samym sobą.
- Gwałtowne poszukiwanie nowych związków jako źródeł opieki i wsparcia, gdy kończą się dotychczasowe związki.
- Nierealistyczne pochłonięcie obawami przed byciem pozbawionym opieki i konieczność zajęcia się samym sobą.
Inni ludzie, w życiu pacjenta, jawią się jako kompetentni obrońcy, którzy mają łagodzić negatywne emocje.
Psychoterapia
Zdaniem autorów (Brauer i Reincke; za: Beck, Davis i Freeman, 2016) zależne zaburzenie osobowości wynika z zaburzeń w rozwoju kompetencji emocjonalnych, społecznych i behawioralnych niezbędnych do samodzielności. Przyjmują, że za ryzyko wystąpienia zaburzenia odpowiedzialne są wieloletnie interakcje czynników biologicznych, poznawczych, rozwojowych i społecznych. Co za tym idzie, interwencją psychoterapeutyczną objąć można wiele sfer z życia pacjenta. Można pracować nad rozwojem zdolności regulacji emocji, umiejętnościami społecznymi i kompetencjami behawioralnymi. Podjąć się pracy można również nad zmianą nieprzystosowawczych przekonań i oczekiwań. Ponadto, można modyfikować wzorce interakcji społecznych, aby pacjent uczył się wykorzystywać określone umiejętności w stosownym kontekście. Ponieważ czynniki powodujące i podtrzymujące osobowość zależną są różne w zależności od przypadku, konieczne jest sformułowanie przejrzystej, spójnej konceptualizacji przypadku – zwłaszcza że proces terapeutyczny często komplikują zaburzenia współwystępujące. Na podstawie konceptualizacji opracowywany jest plan terapii. Należy zwrócić uwagę na następujące elementy:
- Nieprzystosowawcze przekonania o sobie i świecie – Negatywne przekonania o sobie, a także brak poczucia własnej skuteczności prowadzić może do zachowań zależnych i pogorszać relacje. Weryfikowanie trafności, a co za tym idzie podważanie przekonań jest jednym z ważniejszych elementów terapii tego zaburzenia osobowości.
- Historia rozwoju – rozmowa na temat przeszłości daje wgląd w historię rozwoju przekonań i zachowań pacjenta. W poznawaniu historii życia pacjenta należy brać pod uwagę, że postawy rodziców decydują o tym, czy dziecko wykształci sobie styl przywiązania oparty na poczuciu bezpieczeństwa. Rodzice ograniczające autonomię dziecka i wspierający zachowania zależne w najważniejszych relacjach mogą być podstawą problemów.
- Regulacja emocji – główną strategią regulacji emocji u osób z tym zaburzeniem, jest poszukiwanie wsparcia u innych osób. W procesie terapii natomiast ważne jest, aby rozwijać bardziej przystosowawcze strategie.
- Zachowanie zależne w kontekście – Zachowania zależne które zwiększają ryzyko odrzucenia i depresji, to: bierność, podporządkowanie i ciągłe szukanie potwierdzenia (Joiner, 2000; za: Beck, Davis i Freeman, 2016). Jak podają autorzy, praca nad wzorcami zachowań jest jednym z najważniejszych zagadnień pracy nad zależnym zaburzeniem osobowości. Terapia bowiem, polegać ma na rozwijaniu asertywności i ograniczaniu zachowań, które dla otoczenia mogą być irytujące i przez to odbierają pacjentowi wiarę w siebie. Celem jest, aby pacjenci przestali kurczowo trzymać się bliskich, szukać ciągłego potwierdzenia i zadręczać innych nadmierną troską.
Wyznacznikiem sukcesu terapeutycznego, będzie w wypadku zaburzeń osobowości zależnej, jest zmiana w budowaniu relacji interpersonalnych. Pacjent ma stać się bardziej samodzielny i ukierunkowany na siebie, co wynika z tego, że nie jest już w takim stopniu targanym przez lęk, strach i brak poczucia bezpieczeństwa w relacjach przywiązania.
Źródła:
Beck, A. T., Davis, D. D., & Freeman, A. (2016). Terapia poznawcza zaburzeń osobowości. In L. Brauer & M. A. Reinecke, Zależne zaburzenie osobowości (I, pp. 209–230). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11.
Red. Gałecki, P. (2024). Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5-TR. Edra Urban & Partner.
N.Butcher, J., M. Hooley, J., Mineka, S. (2017). Psychologia zaburzeń DSM5. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Reprinted with permission from the Desk Reference to the Diagnostic Criteria from DSM-5, First Polish Edition, (Copyright 2015), Edra Urban & Partner and Diagnostic Criteria from DSM-IV-TR, First Polish Edition, (Copyright 2009), Elsevier Urban & Partner Sp. z o.o.
Współtwórcy projektów Fundacji Wikimedia. (2003). Osobowość. https://pl.wikipedia.org/wiki/Osobowość
Autor: Piotr Kochański, psycholog, psychoterapeuta poznawczo behawioralny
