Czym charakteryzuje się okres wczesnego dorastania?
Jest to moment, w którym dotychczasowe relacje z rodzicami ulegają daleko idącym przekształceniom. Rodzic staje się w oczach nastolatka człowiekiem „z krwi i kości”, mającym zalety i wady, czasami postępującym w sposób według nich bardzo nieodpowiedni. Mniejsza ilość czasu, jaką nastolatki spędzają w towarzystwie rodziców, przekłada się na znaczący wzrost ich zaangażowania w kontakty z rówieśnikami. We wcześniejszych okresach życia dzieci spędzają ze sobą czas głównie w szkole, a w przypadku kontaktów pozaszkolnych odbywają się one najczęściej pod nadzorem dorosłych. W okresie wczesnego dorastania potrzeby nastolatków w tym zakresie ulegają dużej zmianie. Zmniejszająca się rola rodziców sprawia, że członkostwo w grupie zaczyna zaspokajać część potrzeb dawniej zaspokajanych w rodzinie. Wśród rówieśników nastolatek wypróbowuje to, czego nauczył się w dotychczasowym życiu, rozwija swój system wartości, ćwiczy inicjatywę w działaniu. Znaczenie grupy rówieśniczej jest w tym okresie życia znacznie większe, niż będzie kiedykolwiek później.
Dlaczego relacje społeczne w tym okresie są tak ważne?
Zmiana rodzaju relacji społecznych tworzonych przez nastolatki na przełomie wczesnej i późnej fazy dorastania zwraca uwagę na ważny aspekt funkcjonowania w roli członka grupy rówieśniczej. Kontakty z rówieśnikami w okresie wczesnego dorastania dają możliwość rozwijania zdolności do budowania bliskich relacji z rówieśnikami spoza rodziny. Dzięki temu nastolatek z większą łatwością będzie potrafił stworzyć pierwsze związki preintymne – najczęściej na początku etapu późnego dorastania – w których będzie mógł „poćwiczyć” tworzenie bliskiej sobie pary z rówieśnikiem. To z kolei będzie podstawą związków intymnych, charakterystycznych głównie dla etapu wczesnej dorosłości (powyżej 20 roku życia), które będą pierwszym krokiem na drodze do założenia własnej rodziny.
Do czego może prowadzić brak relacji z rówieśnikami?
Pewnym zagrożeniem w początkach okresu dorastania może być właśnie brak relacji z rówieśnikami. Na kształtujący się problem mogą wskazywać m.in.:
- izolacja społeczna (unikanie spotkań towarzyskich lub ograniczony kontakt z przyjaciółmi),
- niska samoocena, problemy w komunikacji (trudności w swobodnym wyrażaniu myśli i uczuć lub zrozumieniu innych),
- częste konflikty (zauważalne napięcia i kłótnie z przyjaciółmi),
- zmiany w zachowaniu (nagłe zmiany w nastroju, zainteresowaniach czy stylu życia).
Badania wykazują, że coraz więcej młodych osób odczuwa samotność w różnych okresach swojego życia, co może prowadzić do licznych problemów zdrowotnych. Samotność wśród młodzieży jest problemem, który wymaga uwagi i wsparcia ze strony rodziny, szkoły oraz społeczności. Ważne jest, aby stworzyć dla młodzieży środowisko, w którym mogą czuć się akceptowani, wspierani i mają możliwość budowania zdrowych relacji z innymi ludźmi. W dobie mediów społecznościowych i wszechobecnego dostępu do technologii, umiejętności interpersonalne mogą ulegać osłabieniu. Osamotnienie wśród młodzieży może być rezultatem różnorodnych czynników, zarówno związanych z otoczeniem, jak i wewnętrznych. Ważne jest zrozumienie przyczyn, aby móc odpowiednio wesprzeć młodzież w przezwyciężeniu poczucia izolacji i budowaniu zdrowych relacji społecznych. Oto kilka z nich:
- trudności w relacjach: młodzież może doświadczać trudności w nawiązywaniu lub utrzymywaniu relacji z rówieśnikami lub rodziną. Konflikty w relacjach, trudności z komunikacją lub niezrozumienie mogą prowadzić do izolacji;
- nowe wyzwania życiowe: przejścia życiowe, takie jak zmiana szkoły, przeprowadzka, rozwód rodziców, śmierć bliskiej osoby czy utrata przyjaciela, mogą wywoływać uczucie osamotnienia;
- niskie poczucie wartości: niska samoocena lub brak poczucia własnej wartości mogą prowadzić do izolacji społecznej. Młody człowiek może czuć się nieakceptowany lub odrzucony przez innych;
- niezgodność społeczna: wśród rówieśników mogą istnieć grupy społeczne, które wykluczają innych, co może prowadzić do poczucia osamotnienia u tych, którzy nie pasują do danego środowiska;
- problemy zdrowia psychicznego: zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy zaburzenia lękowe, mogą prowadzić do izolacji społecznej, gdy młodzież unika interakcji z innymi;
- uzależnienie od technologii: choć technologia umożliwia kontakt z innymi, nadmierne korzystanie z mediów społecznościowych może prowadzić do izolacji i poczucia odseparowania w świecie wirtualnym. Idealizowane obrazy na platformach społecznościowych mogą powodować uczucie wykluczenia u młodych ludzi;
- presja akceptacji: chęć bycia zaakceptowanym przez grupę rówieśniczą może skłaniać do wyrzeczeń i samotności;
- brak wsparcia: brak wsparcia ze strony rodziny, nauczycieli czy innych osób dorosłych może prowadzić do uczucia osamotnienia, szczególnie gdy nastolatek nie ma nikogo, kto mógłby mu pomóc czy zrozumieć;
- specyficzne cechy osobowości: osobowość introwertyczna, nieśmiałość lub trudności w nawiązywaniu relacji mogą prowadzić do trudności w integrowaniu się z grupą rówieśniczą;
- zmiany w relacjach rodzinnych: konflikty w rodzinie, trudności w relacjach z rodzicami lub rodzeństwem mogą prowadzić do wycofania się i izolacji młodzieży;
- stres szkolny: wysokie wymagania szkolne, nadmierne obciążenie nauką lub przemoc w szkole mogą powodować lub pogłębiać istniejące już trudności w relacjach z rówieśnikami.
Wspieranie młodych ludzi w budowaniu zdrowych relacji społecznych i otwartego środowiska jest kluczowe dla przeciwdziałania samotności. Rozbudowane programy wsparcia, edukacja na temat zdrowych relacji oraz zwiększenie dostępu do pomocy psychologicznej mogą stanowić podstawę dla zmniejszenia samotności i tworzenia bardziej wspierającego środowiska dla młodzieży.
Ważne jest, aby zwrócić szczególną uwagę na trzy obszary:
- wspierające relacje społeczne:
- wsparcie rówieśnicze: tworzenie bezpiecznych, wspierających relacji z rówieśnikami może zmniejszyć uczucie izolacji,
- rozmowy z rodzicami: otwarta komunikacja z rodzicami może być kluczowa dla zmniejszenia poczucia samotności.
- edukacja i świadomość:
- edukacja zdrowych relacji: programy edukacyjne na temat komunikacji i zdrowych relacji społecznych mogą być pomocne,
- podnoszenie świadomości: kampanie podnoszące świadomość na temat samotności mogą zmniejszać tabu wokół tego problemu.
- wsparcie psychologiczne i terapia:
- wsparcie psychologiczne: terapia, grupy wsparcia i poradnictwo mogą być skuteczną pomocą dla młodzieży doświadczającej trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji społecznych.
Pogłębianie świadomości na temat samotności wśród młodzieży jest kluczowe, aby móc zaoferować wsparcie i rozwiązania dla tego problemu. Każdy nastolatek jest inny i potrzebuje indywidualnego podejścia. Kluczowe jest stworzenie sprzyjającego środowiska, w którym młoda osoba będzie mogła rozwijać umiejętności interpersonalne i budować pewność siebie. Nawet najmniejszy krok w kierunku nawiązania relacji jest krokiem w dobrą stronę. Warto również pamiętać, że nawiązywanie i rozwijanie relacji to proces, który wymaga czasu i cierpliwości.
Jak pomagać?
Nie zawsze łatwo jest dostrzec oznaki potrzeby pomocy. Dlatego, jeśli pojawią się jakiekolwiek wątpliwości, najlepiej skonsultować się z psychologiem lub psychoterapeutą. Specjalista może zyskać wgląd w sytuację nastolatka i zaproponować odpowiednie formy wsparcia. W przypadku podjęcia decyzji o szukaniu pomocy, warto wiedzieć, że istnieje kilka form wsparcia, które mogą być dostępne i pomocne:
- psychoterapia – indywidualne spotkania z psychoterapeutą w celu wypracowania strategii radzenia sobie z trudnościami społecznymi, w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji rówieśniczych;
- warsztaty grupowe – zajęcia polegające na pracy w grupie, gdzie nastolatki mogą wspólnie ćwiczyć umiejętności interpersonalne;
- trening umiejętności społecznych – specjalistyczne programy uczące jak nawiązywać i utrzymywać pozytywne relacje z innymi;
- rodzinne sesje terapeutyczne – spotkania, które angażują całą rodzinę w proces terapeutyczny w celu poprawy komunikacji i wsparcia nastolatka.
Źródła:
Bee, H. (2004). Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Brzezińska, A. I. (2014). Niezbędnik Dobrego Nauczyciela. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.
Brzezińska, A. I. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Autor: Martyna Jamrożek – psycholog, psychoterapeuta poznawczo behawioralny w trakcie szkolenia.
