Wydaje się mieć także wysoką dziedziczność. U większości pacjentów występuje pozytywna reakcja na stosowanie leków przeciwpsychotycznych oraz leków przeciwdepresyjnych i/lub stabilizatorów nastroju, w zależności od tego, czy pacjent ma podtyp depresyjny czy dwubiegunowy. Terapia elektrowstrząsowa może być również skuteczna. Należy jednak zaznaczyć, iż nie przeprowadzono wystarczających badań dotyczących jego epidemiologii, przebiegu, czynników etiologicznych i leczenia.
Jakie objawy zaburzenia schizoafektywnego?
Obecna klasyfikacja medyczna ICD-11 definiuje zaburzenie schizoafektywne jako epizodyczne zaburzenie, w obrębie którego spełnione są kryteria diagnostyczne schizofrenii, a także epizodu maniakalnego lub mieszanego, mieszanego albo umiarkowanego bądź ciężkiego epizodu depresji. Konieczne jest, aby kryteria były spełnione w czasie tego samego epizodu choroby, lub w odstępie zaledwie kilku dni. Typowym objawom schizofrenii (jak urojeniom, omamom, dezorganizacji myśli, doznaniom wpływu, bierności i kontroli) towarzyszą typowe objawy epizodu depresyjnego (jak obniżony nastrój, apatia, anhedonia, obniżona energia), epizodu maniakalnego (jak podwyższony nastrój, euforyczność, zwiększenie jakości oraz szybkości aktywności fizycznej i umysłowej) lub epizodu mieszanego. Towarzyszyć temu mogą zaburzenia psychomotoryczne, w tym katatonia. Koniecznym kryterium diagnostycznym jest czas trwania objawów – muszą utrzymywać się przez co najmniej miesiąc. Objawy te nie wynikają z innego schorzenia (np. patologii układu nerwowego) i nie wynikają z działania substancji psychoaktywnych lub leków na ośrodkowy układ nerwowy. Nie mogą też wynikać z zespołu odstawiennego (alkoholu, narkotyków). Objawy spełniające kryteria definicyjne zaburzenia schizoafektywnego występują przez niemal cały przebieg choroby w okresie co najmniej jednego roku. Okresy objawów podprogowych są bardzo krótkie w porównaniu z ogólnym przebiegiem.
DSM-5 definiuje zaburzenie schizoafektywne, jako nieprzerwane okresy choroby, w trakcie których współwystępują ze sobą epizody zaburzeń nastroju (większe zaburzenie depresyjne [odpowiednik epizodu depresji ciężkiej w ICD] bądź mania) wraz z objawami kryterium A schizofrenii. Kryterium A schizofrenii podaje, że jest schizofrenia jest zaburzeniem, w którym występują dwa lub więcej spośród wymienionych objawów, z których każdy jest obecny przez znaczną część czasu w ciągu miesiąca. Objawy to:
- Urojenia,
- Omamy,
- Deozrganizacja mowy,
- Zachowanie rażąco zdezorganizowane lub katatoniczne,
- Objawy negatywne (spłycenie afektywne, awolicja).
Spośród objawów zaburzenia schizoafektywnego, w DSM-5 wymienić również należy urojenia lub omamy trwające co najmniej dwa tygodnie przy braku zaburzeń nastroju w trakcie całego utrzymywania się choroby. Ponadto, objawy spełniające kryteria epizodu nastroju występują przez większą część całkowitego czasu trwania aktywnych i rezydualnych okresów choroby. Finalnie, zakłócenie nie jest spowodowane fizjologicznym działaniem substancji lub stanem ogólnomedycznym (Desk Reference to the Diagnostic Cirteria from DSM-5, 2015; za: Butcher, Hooley i Mineka, 2017). Rokowanie mieści się w przedziale między rokowaniem pacjentów ze schizofrenią oraz tych z zaburzeniami nastroju. Badania jednak sugerują, że wynik długofalowy (obejmujący 10 lat) jest znacznie lepszy w przypadku zaburzenia schizoafektywnego niż osób ze schizofrenią (paranoidalną).
Terapia
Zaburzenie schizoafektywne, jak podają Muñoz-Negr, Cuadrado, Cervilla (2019)[1], wywołało pewne kontrowersje nozologiczne. Oprócz trudności związanych z kategoryzacją i definiowaniem choroby, jest stosunkowo niewiele badań skupionych na chorobie jako odrębnym stanie od schizofrenii. Ten brak skutkuje brakiem konkretnych dowodów empirycznych na temat leczenia. Obecnie leczenie opiera się głównie na objawowym stosowaniu leków przeciwpsychotycznych, choć brak konkretnych wytycznych dotyczących leczenia zaburzenia. Autorzy zwracają uwagę, iż przykładowo Paliperidon to jedyny lek dopuszczony do stosowania typowo w tym zaburzeniu, jest tym, który ma najwyższą jakość w oparciu o przeprowadzone badania. Risperidon, olanzapina, aripiprazol i ziprasidon (neuroleptyki) również były przebadane i badania potwierdzają ich skuteczność oraz bezpieczeństwo. U pacjentów opornych na leczenie istnieją badania obserwacyjne wskazujące na przydatność klozapiny (neuroleptyk). Podobnie istnieją dowody z badań obserwacyjnych pokazujące przydatność litu (stabilizator nastroju stosowany w chorobie afektywnej dwubiegunowej) i karbamazepiny (stabilizator nastroju, lek przeciwpadaczkowy) w fazie podtrzymującej leczenie.
Jak podaje National Alliance on Mental Illness (2024) zaangażowanie rodziny, strategie psychospołeczne, wsparcie w zakresie samoopieki, psychoterapia i zintegrowana opieka nad potencjalnie współwystępującymi zaburzeniami związanymi z używaniem substancji psychoaktywnych mogą być częścią indywidualnego planu wsparcia. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) pomaga zmienić negatywne myślenie i zachowanie związane z uczuciem depresji. Celem tej terapii jest rozpoznanie negatywnych myśli i nauczenie strategii radzenia sobie. W przypadku schorzeń takich jak zaburzenie schizoafektywne, które mają objawy psychozy, podstawową terapię CBT rozszerza się o dodatkowe elementy poznawcze. Pomóc ma ona ludziom opracować strategie radzenia sobie z uporczywymi objawami, które nie reagują na leki.[2]
NAMI (2024) podaje, że w przypadkach, gdy leki i wsparcie psychoterapeutyczne nie działają, bądź są niewystarczające, warto rozważyć terapię elektrowstrząsową (ECT). Polega ona na przesyłaniu krótkich impulsów elektrycznych do mózgu. ECT jest wysoce skuteczną metodą leczenia ciężkiej depresji, nie jest jednak pierwszym wyborem w leczeniu zaburzeń schizoafektywnych.
Niezależnie jednak od opinii specjalistów co do dobrania odpowiedniego leczenia farmakologicznego, pewnym jest, że farmakoterapia będzie pierwszym rzutem leczenia zaburzenia schizoafektywnego. Psychoterapia w tym wypadku może spełniać przede wszystkim funkcję wspierającą. Brak jest wyczerpujących badań nad skutecznością konkretnego nurtu bądź metod prowadzenia terapii w przypadku tego konkretnego zaburzenia psychotycznego, choć jak wspomniano wyżej, techniki terapii CBT mogą okazać się przydatne. Są opracowane pewne metody pracy zarówno z pacjentami ze schizofrenią paranoidalną, a także pacjentami z chorobą dwubiegunową, aczkolwiek nieoczywistym jest, czy techniki te będą miały zastosowanie w przypadku schizoafektu. Warto jednak przyjrzeć się metodom charakterystycznym dla poznawczej terapii schizofrenii i choroby dwubiegunowej pod kątem pomocy osobom z zaburzeniem schizoafektywnym.
Według Basco i Rush (2007) jedną z pierwszych zdolności, jakie powinien opanować pacjent w trakcie terapii choroby dwubiegunowej (co można analogicznie przełożyć na leczenie schizoafektu), jest opracowanie systemu wczesnego ostrzegania. Jak podają autorzy, wczesne wykrycie objawów umożliwia wczesną interwencję, a co za tym idzie zastosowanie technik zapobiegawczych przed pełnym rozwojem epizodu. Ponieważ, zarówno w przypadku dwubiegunowej choroby jak i schizoafektu większość pacjentów może zauważyć występowanie objawów dopiero wtedy, gdy epizod jest już w pełni rozwinięty (zależne oczywiście od wglądu, krytycyzmu i głębokości psychozy w przypadku schizoafektu), należy wypracować większą świadomość własnych objawów.
Kolejną ciekawą techniką stosowaną w poznawczej terapii choroby dwubiegunowej, a może znaleźć zastosowanie w przypadku schizoafektu, jest skorzystanie z wprowadzenia stopniowego podziału objawów na: lekkie, umiarkowane i silne (Basco i Rush, 2007). Celem tego zabiegu byłoby uświadomienie sobie lekkich objawów, których obserwacja i świadomość może pomóc zauważeniu nadchodzącego się epizodu choroby. Gdy pacjent już obserwuje u siebie wczesne objawy, jest to moment by zweryfikować systematyczność przyjmowania leków, ograniczyć stres, a także stosować inne zachowania zapobiegawcze, jakie ustalono w kontrakcie. W sytuacji dalszego nasilania się objawów konieczna jest pilna konsultacja psychiatryczna. Pacjent musi być również uświadomiony, że osiągnięcie etapu „ciężkich” objawów wiązać się będzie z koniecznością podjęcia hospitalizacji. Żeby jednak móc podjąć pracę nad stopniowaniem objawów należy ustalić granice norm funkcjonowania pacjenta. Warto jest dołączyć kategorię: „kiedy czuję się jak zwykle” (Basco, 2017)[3] co ma ułatwić oddzielenie objawów, od „prawdziwego Ja” pacjenta. Ta koncepcja ma umożliwić pacjentowi, specjaliście oraz zespołowi terapeutycznemu odróżnienie stanu normy, od stanów chorobowych. Autorka zauważa, iż pomocne będzie także określenie mocnych stron pacjenta oraz ich potencjalnego wpływu na radzenie sobie z chorobą.
Literatura proponuje także szereg mniej lub bardziej skomplikowanych technik (CBT) pracy nad urojeniami oraz omamami. Ze względu na specyfikę zaburzenia schizoafektywnego ciężko jest przewidzieć skuteczność tego typu interwencji w praktyce, aczkolwiek w zależności od obrazu klinicznego choroby, możliwe, że okazałyby się pomocne.
[1] Muñoz-Negro JE, Cuadrado L, Cervilla JA. Current Evidences on Psychopharmacology of Schizoaffective Disorder. Actas Esp Psiquiatr. 2019 Sep;47(5):190-201. Epub 2019 Sep 1. PMID: 31648341.
[2] National Alliance on Mental Illness. (2024, November 12). Schizoaffective Disorder | NAMI. NAMI. https://www.nami.org/about-mental-illness/mental-health-conditions/schizoaffective-disorder/?tab=treatment
[3] Basco, M. R. (2017). Zaburzenia afektywne dwubiegunowe Jak opanowac wahania nastroju. PSYCHIATRIA I PSYCHOTERAPIA.
Źródła:
Basco, M. R. (2017). Zaburzenia afektywne dwubiegunowe Jak opanowac wahania nastroju. PSYCHIATRIA I PSYCHOTERAPIA.
Basco, M. R., & Rush, A. J. (2007). Zaburzenia afektywne dwubiegunowe: terapia poznawczo-behawioralna.
Butcher, J.N., Hooley, J. M., & Mineka, S. (2017). Psychologia zaburzeń DSM5 (1st ed.). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne
Kingdon, D. G., & Turkington, D. (2018). Terapia poznawcza schizofrenii. PSYCHIATRIA I PSYCHOTERAPIA.
Muñoz-Negro JE, Cuadrado L, Cervilla JA. Current Evidences on Psychopharmacology of Schizoaffective Disorder. Actas Esp Psiquiatr. 2019 Sep;47(5):190-201. Epub 2019 Sep 1.
Malaspina, D., Owen, M. J., Heckers, S., Tandon, R., Bustillo, J., Schultz, S., Barch, D. M., Gaebel, W., Gur, R. E., Tsuang, M., Van Os, J., & Carpenter, W. (2013). Schizoaffective Disorder in the DSM-5. Schizophrenia research, 150(1), 21–25.
Miller, J. N., & Black, D. W. (2019). Schizoaffective disorder: A review. Annals of clinical psychiatry : official journal of the American Academy of Clinical Psychiatrists, 31(1), 47–53.
National Alliance on Mental Illness. (2024, November 12). Schizoaffective Disorder | NAMI. NAMI. https://www.nami.org/about-mental-illness/mental-health-conditions/schizoaffective-disorder/?tab=treatment
Otto, M. W., Reilly-Harrington, N., & Sachs, G. S. (2003). Psychoeducational and cognitive-behavioral strategies in the management of bipolar disorder. Journal of Affective Disorders, 73(1–2), 171–181
World Health Organization. (2022). ICD-11: International classification of diseases (11th revision)
Autor: Piotr Kochański, psycholog, psychoterapeuta poznawczo behawioralny
