Należy jednak pamiętać, że w obsesyjno-kompulsyjnym, czy też anankastycznym, zaburzeniu osobowości nie występują pełnowymiarowe obsesje czy kompulsje, które wywoływałyby lęk lub cierpienie psychiczne na poziomie charakterystycznym dla zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Styl bycia osób z obsesyjno-kompulsyjnym zaburzeniem osobowości charakteryzuje się nadmierną skrupulatnością, wysoką neurotycznością, brakiem elastyczności i perfekcjonizmem.
DSM-5 (za: Butcher, Hooey i Mineka, 2017) proponuje następującą definicję zaburzenia. Jest to stały wzorzec zachowań i reakcji emocjonalnych polegający na byciu pochłoniętym tematyką porządku, skrupulatności oraz kontroli psychicznej i w kontaktach międzyludzkich, utrzymywany kosztem elastyczności, otwartości i wydajności. Rozpoczyna się u młodych dorosłych i występuje w różnych warunkach, charakteryzując się co najmniej czterema z poniższych:
- Zaabsorbowanie szczegółami, regułami, wykazami, po rządkiem, organizacją lub harmonogramami w stopniu, w którym tracony jest podstawowy sens danej czynności.
- Perfekcjonizm, który zakłóca wykonanie zadania (np. niezdolność do dokończenia projektu, ponieważ nie zostały spełnione wygórowane i ścisłe standardy).
- Nadmierne poświęcenie się pracy i wydajności ze szkodą dla wolnego czasu oraz przyjaźni (niepodyktowane oczywistą potrzebą ekonomiczną).
- Przesadna sumienność, skrupulatność i mała elastyczność w sprawach moralności, etyki oraz dotyczących wartości (nie wynikająca z kulturowej czy religijnej tożsamości).
- Niezdolność do wyrzucania zużytych lub bezwartościowych przedmiotów, nawet jeżeli nie mają wartości sentymentalnej.
- Niechęć do przekazywania obowiązków lub pracy innym, jeśli nie poddadzą się narzuconym sposobom ich wykonania.
- Nadmierna oszczędność dotycząca siebie samego i innych Pieniądze są postrzegane jako dobro, które powinno być gromadzone na wypadek katastrof mogących nastąpić w przyszłości.
- Sztywność i upór.
Jak podaje Simon K.M. (za: Beck, Davis i Freeman, 2016)[1] zaburzenie to występuje powszechnie we współczesnej kulturze zachodniej i występuje częściej wśród mężczyzn. Autorka dopatruje się przyczyn zaburzenia w kulturze Zachodu i tym, jaką ogromną wartością owe społeczeństwo obdarza określone cechy, jak dbałość o szczegóły, samodyscyplina, kontrola emocjonalna, wytrwałość, rzetelność i dobre wychowanie.
Psychoterapia
Na terapię osoby z tym zaburzeniem osobowości zgłaszają się najczęściej z powodu lęków lub depresji. Cechy charakterystyczne dla zaburzenia osobowości obsesyjno- kompulsywnej predysponują do przewlekłego napięcia typowego dla zaburzenia lękowego uogólnionego. Cechy depresji z kolei mogą wynikać z “miałkiego i nudnego życia” nie przynoszącego satysfakcji (Simon K.M.; za: Beck, Davis i Freeman, 2016). Usztywnienie, perfekcjonizm, oraz silna potrzeba panowania nad sobą, własnymi emocjami i otoczeniem powoduje, że pacjenci są szczególnie narażeni na depresję, uczucie przytłoczenia i beznadziei. Emocje te mogą się pojawić, gdy u pacjenta pojawia się poczucie utraty kontroli nad swoim życiem, wraz z towarzyszącym uczuciem, że dotychczasowe strategie radzenia sobie nie przynoszą rezultatu.
Często spotykane są również objawy psychosomatyczne, które wynikają ze stałego napięcia, ciągłego stanu wzburzenia oraz silnego lęku. Innymi współwystępującymi zaburzeniami są zaburzenia seksualne, wynikające z braku spontaniczności, nadmiernej kontroli, usztywnienia i ogólnego dyskomfortu towarzyszącemu wyrażaniu emocji.
Kolejną z przyczyn, z którymi pacjenci z tym zaburzeniem mogą zdecydować się na podjęcie terapii, są relacje z innymi.
Jakie są najważniejsze cele psychoterapii?
Do najważniejszych celów terapii tego zaburzenia osobowości, zaliczyć można uświadomienie pacjentowi, że perfekcjonizm jest źródłem problemów (a także je podtrzymuje) z którymi przyszedł na terapię. Kolejnym celem jest pomoc w analizie różnic między sztywnym przestrzeganiem wieloletnich zasad i procedur a elastyczną oceną rozwiązań adekwatnych bądź nie w danym kontekście. Następnie, celem jest pomoc w weryfikowaniu myśli automatycznych, podstawowych założeń i przekonań kluczowych, które utrwalają objawy. Finalnie, należy pokazać pacjentowi, że ogólne cele i praca nad nimi mają sens w kontekście życia zawodowego, wydajności i związków z ludźmi poza gabinetem. Bardziej szczegółowe interwencje powinny dotyczyć sytuacji w życiu, które pacjent uważa za ważne (Simon K.M.; za: Beck, Davis i Freeman, 2016). O sukcesie w terapii mówimy wtedy, gdy pacjent wypracuje bardziej elastyczny stosunek do zasad, skuteczniej działa i sprawniej gospodaruje czasem, a także lepiej radzi sobie w relacjach.
Początkowo w terapii należy ustalić indywidualne cele terapeutyczne dla pacjenta. Lista powinna być konkretna – cele powinny być istotne i osiągalne. Następnie należy określić ich kolejność realizacji. Istotne jest, aby cele łatwe do realizacji tudzież takie, których sukces będzie widoczny w krótkim czasie, realizować na początku, aby zwiększyć motywację i wiarę pacjenta w proces terapii.
Ponieważ cały powyższy proces odnosi się do terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) istotne jest, aby pacjent zapoznany został z podstawową koncepcją terapii poznawczej, że uczucia i zachowania pochodzą z postrzegania i interpretowania najróżniejszych zdarzeń w życiu oraz myśli, które się wówczas przejawiają.
Przydatną metodą jest stosowanie zapisu myśli dysfunkcyjnych. Jego celem jest wyłapywanie myśli i uczuć przewijających się w codziennym życiu pacjenta. Opis różnego rodzaju sytuacji pomóc ma odkryć myśli, obawy czy przekonania na swój temat. Gdy zostaną one już wyłapane, konieczne jest, aby rozpoznać założenia i schematy leżące u podstaw myśli automatycznych (myśli automatyczne to myśli, które pojawiają się automatycznie i spontanicznie w reakcji na wydarzenia, sytuacje czy inne bodźce; wynikają one z posiadanych przekonań oraz schematów poznawczych i służą do interpretacji obecnego wydarzenia; zdać sobie z nich sprawę można po wytrenowaniu wyłapywania ich). Warto jest zweryfikować razem z pacjentem w jaki sposób wyuczył się danego schematu. Zadaniem terapii, jest rozpoznanie i zrozumienie negatywnych konsekwencji założeń oraz schematów, a następnie w opracowaniu metod ich odpierania. W efekcie przestają one sterować uczuciami i zachowaniem pacjenta i nie doprowadzają do powtarzania się problemów, z którymi zgłosił się na terapię. Razem z terapeutą formułują nowe, bardziej funkcjonalne założenia jako nowe schematy, które następnie będzie testować poza gabinetem, w życiu codziennym (Simon K.M.; za: Beck, Davis i Freeman, 2016).
[1] Beck, A. T., Davis, D. D., i Freeman, A. (2016). Terapia poznawcza zaburzeń osobowości. In Simon K.M. Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości (I, pp. 267–291). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Źródła:
Beck, A. T., Davis, D. D., i Freeman, A. (2016). Terapia poznawcza zaburzeń osobowości. In Simon K.M. Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości (I, pp. 267–291). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Red. Gałecki, P. (2024). Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5-TR. Edra Urban & Partner.
N.Butcher, J., M. Hooley, J., Mineka, S. (2017). Psychologia zaburzeń DSM5. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Współtwórcy projektów Fundacji Wikimedia. (2003). Osobowość. https://pl.wikipedia.org/wiki/Osobowość
Autor: Piotr Kochański, psycholog, psychoterapeuta poznawczo-behawioralny
